فلسفة تكنولوژي

تسلط بر طبيعت با استفاده از فكر و ابزار از صفات مميزة انسان است. انسان در بدو تولد
برخلاف ديگر موجودات، كه قدرت خودگرداني دارند، موجود ضعيفي است كه با كمك
قدرت تفكر و يادگيري مي تواند بر طبيعت سلطه يابد. به منظور بررسي فلسف ة تكنولوژي
ابتدا، به تعاريف آن مي پردازيم. تكنولوژي، به صورت كلي، كاربرد علم است ولي تعاريف
متعدد ديگري نيز براي آن ذكر شده است. تكنولوژي كاربرد سيستماتيك دانش منظم براي
امور عملي است كه شامل: سخت افزار، زنده افزار مانند مردم و سازمان ها ، و نيز نرم افزار
10 ). تكنولوژي كاربرد عملي دانش و /1 : مانند ايده ها و برنامه ها م يشود (پيسي، 1374
ابزاري براي كمك به تلاش بشر و عاملي براي تبديل منابع طبيعي، سرمايه، و نيروي انساني
به كالا و خدمات است. در بعضي از تعاريف، سلطة انسان بر محيط مورد تأكيد بيش تر ي
است. براي مثال، تكنولوژي فعاليت آدمي به منظور دگرگون كردن محيط طبيعي است كه با
استفاده از انواع اطلاعات، منابع فرهنگي، و طبيعي صورت مي گيرد . تكنولوژي توانايي
كنترل مؤثر و تغيير در اشيا و محيط مادي به نفع نيازها و خواسته هاي انساني است .
تكنولوژي مجموعه اي از روش ها، تجربيات، و علوم نظري و عملي است كه انسان ها از آن
براي تسلط بر محيط و حل مشكلات خويش، در رابطه با محيط، سود مي برند (دووريس،
(Bain) 24 ). بعضي تكنولوژي را با رويكرد مهندسي تعريف كرده اند . باين /1 :1389
تكنولوژي را شامل همة ابزارها، ماشين ها، وسايل، ارتباطات، حمل ونقل، و مهارت هايي كه
با كاربرد آن ها موفق مي شويم چيزي توليد كنيم، مي داند. از مجموع تعاريف بالا استنباط
مي شود كه انسان، در تعامل با طبيعت، به قوانين عمومي دست مي يابد و با باز آفريني اين
قوانين در محيط، كاربردهاي مورد نظر خود را ايجاد مي كند تا بتواند توليدي داشته باشد يا
.(34 /1 : خدمتي ارائه كند.

پس، از بيان برخي تعاريف تكنولوژي، به ماهيت و چيستي آن مي پردازيم. فلسفه تأملي

نظام مند دربارة همة ابعاد حقيقت است كه حوزه هاي گوناگوني را مانند هست ي شناسي،
معرفت شناسي، روش شناسي، متافيزيك، اخلاق ، و زيب ا شناسي شامل مي شود . فلسفة
تكنولوژي نيز، در يك مفهوم عام، تأملي نظام مند دربارة ماهيت تكنولوژي است (دووريس،
12 ). پاسخ به سؤالاتي مانند تكنولوژي چيست؟ براي نوع بشر چه جايگاهي - 9 /1 :1389
دارد؟ منزلت معرفت شناختي آن چيست؟ و آن با انسان، فرهنگ ، و جامعة بشري چه
نسبتي دارد؟ به فلسفة تكنولوژي مربوط است (باقري، 1381 ). مي توان نظر فلاسفه را

دربارة تكنولوژي، در يك طبقه بندي كلي، به سه دسته تقسيم كرد: بعضي مانند هايدگر به
طبيعت تكنولوژي همچون پديده اي طبيعي و فرهنگي مي نگرند ، بعضي مانند ماركوزه
به تكنولوژي همچون محصول فرهنگي انسان مي نگرند و اثر تكنولوژي را به (Marcuse)
صورت محيطي و اجتماعي به شكلي نقادانه بررسي مي كنند ؛ اين رويكرد مستلزم نگاه
ميان رشته اي مانند جامعه شناسي و فلسفة تكنولوژي است ، و بالاخره ، بعضي مانند كپ
كار تكنولوژي را در عمل، به صورت سيستماتيك، در رشت ههاي مهندسي مانند (Kapp)
تاريخچة فلسفة .(Raydon, 2012: paragraph بيوتكنولوژي مورد مطالعه قرار مي دهند ( 20
تكنولوژي نشان مي دهد، اگرچه تكنولوژي در آثار گذشتگاني مانند افلاطون به طور ضمني
مطرح شده است، تا پيش از دورة معاصر، به صورت يك موضوع فلسفي مستقل، مطرح
نبوده است. توجه فلسفي به تكنولوژي، پاسخي به اهميت و توان آن بود كه در دورة
انقلاب صنعتي، به خوبي، خود را نشان داد . موضوع فلسفة تكنولوژي و ماهيت آن ، در
دهه هاي اخير، با سخنراني هايدگر جايگاه ويژه اي پيدا كرد. هايدگر، فيلسوف
اگزيستانسياليست آلماني قرن بيستم، دربارة نسبت انسان با هستي تكنولوژي بحث مي كند .
او به منشأ انتولوژيك تكنولوژي مي پردازد و درنهايت، دربا رة آن قضاوت مي كند (زارع
ميرك آباد، 1390 : پارگراف 2). او از معدود فيلسوفاني است كه به مسئلة تكنولوژي به مثابة
يك مسئلة فلسفي نگريسته است و نگاهي فيلسوفانه به موضوعي، به ظاهر ، غير فلسفي
.( دارد.

دارد. (techne) « تخنه » است و ريشه در كلمة « تكنيكون » كلمة تكنولوژي از واژة يوناني
تخنه نه تنها نام كار و مهارت صنعت گر است، بلكه براي مهارت هاي فكري و هنرهاي زيبا
مرتبط است. پوئيسيس به (poiesis) « پوئيسيس » هم به كار مي رود. اين كلمه با واژة يوناني
را « به ره آوردن چيزي » است و ماهيت به حضوررساندن امر غايب يا « فراآوردن » معني
نشان مي دهد كه از عدم حضور به سوي حضور كامل حركت مي كند . پوئيسيس نه تنها
را نيز « از خود برآمدن » به معني (physis) « فوزيس » توليد دست افزار بشر و هنر است، بلكه
شامل مي شود. شكوفايي گل نمونه اي از فوزيس است كه نوعي فراآوردن بدون دخالت
« اپيستمه » از ابتدا، تا زمان افلاطون با كلمة « تخنه » انسان است (علي زماني، 1379 ). واژة
به معناي خودفهمي و (erkeen) همراه بوده است و هر دو كلمه بر شناخت (episteme)
دانستن جزئيات چيزي، دلالت دارند.